Prawa autorskie do pracy dyplomowej

W odniesieniu do pracy dyplomowej niewątpliwie znajdują zastosowanie przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (t. j. Dz. U. 2017 poz. 880, z późn. zm. — dalej: pr. aut.). Ustawa ta chroni tak zwane „utwory”, których definicję może Pani znaleźć w art. 1 ust. 1-2 pr. aut.:

„1. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).

  1. W szczególności przedmiotem prawa autorskiego są utwory:

1)   wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);

2)   plastyczne;

3)   fotograficzne;

4)   lutnicze;

5)   wzornictwa przemysłowego;

6)   architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;

7)   muzyczne i słowno-muzyczne;

8)   sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;

9)   audiowizualne (w tym filmowe)”.

 

Oznacza to, że za utwór możemy uznać bardzo wiele przejawów ludzkiej kreatywności, o ile zostaną spełnione przesłanki wskazane w art. 1 ust. 1 pr. aut.:

  1. Utwór jest dziełem człowieka,
  2. Jest wynikiem działalności twórczej (oryginalność),
  3. Posiada indywidualny charakter,
  4. Został ustalony w jakiejkolwiek postaci (czyli mogą się z nim zapoznać inne osoby niż twórca).

 

Co bardzo ważne, autor utworu — np. rysunku — nie musi nigdzie zgłaszać faktu jego stworzenia ani nigdzie go rejestrować, ponieważ w Europie ochrona prawnoautorska rodzi się automatycznie, nawet wbrew woli i zamierzeniom twórcy (inaczej jest w Stanach Zjednoczonych, gdzie funkcjonuje system copyright). Jest to wprost zapisane w art. 1 ust. 4 pr. aut.: „Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności”.

 

Utwór powstaje w momencie, gdy dojdzie do jego ustalenia, tj. osiągnięcia takiej postaci, że jest możliwe zapoznanie się z utworem przez inne osoby niż twórca. Nie należy mylić tego pojęcia z „utrwaleniem”, ponieważ utrwalenie dotyczy nadania utworowi jakieś postaci materialnej, np. w postaci zapisanego papieru, nagrania etc. Tymczasem nie wszystkie utwory muszą mieć postać fizykalną — jeżeli poeta ułoży w głowie wiersz, a następnie go wyrecytuje przed publiczność, to już w tym momencie przysługuje mu ochrona prawnoautorska do stworzonego dzieła. Nie ma znaczenia, że nie zdążył zapisać go na jakimś trwałym nośniku.

 

Ustawa nie definiuje pojęcia „twórcy” utworu, jednak w orzecznictwie i literaturze prawniczej przyjmuje się, że może nim być każdy, bez względu na jakiekolwiek cechy osobiste — tym samym twórcą może być równie dobrze osoba pełnoletnia, posiadająca pełnię praw, jak i osoba ubezwłasnowolniona czy też małoletnia (dziecko): „Każda osoba fizyczna, niezależnie od jej cech podmiotowych, w szczególności wieku, zdolności do czynności prawnych czy świadomości tworzenia, jest wyposażona w zdolność tworzenia, ponieważ – jak wskazano powyżej – kreacja utworu jest czynnością o charakterze realnym, nie zaś czynnością prawną. Z tego powodu prawo autorskie może powstać równie dobrze na rzecz osób dotkniętych ułomnością psychiczną, osób małoletnich, tworzących w stanie snu (somnabulików) czy hipnozy” (zob. D. Flisak, Komentarz do art. 8 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, LEX 2015); „Nabycie praw autorskich przez twórcę następuje ex lege wraz ze stworzeniem utworu i jest rezultatem nie aktu prawnego, lecz aktu realnego, określonych czynności faktycznych, psychologicznych. (tak też orz. SA w Poznaniu z dnia 7 listopada 2007 r., I ACa 800/07, LEX nr 370747). Dlatego też dla kwestii przyznania praw autorskich nie mają znaczenia wszelkie okoliczności istotne dla skuteczności oświadczeń woli, jak np. anormalny stan psychiczny wyłączający świadome lub swobodne powzięcie i wyrażenie woli. Pierwotnym podmiotem prawa autorskiego może w związku z tym być każda osoba, w tym też taka, która ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych lub nawet jest jej pozbawiona (z powodu wieku, ubezwłasnowolnienia). Brak pełnej zdolności do czynności prawnych rzutuje natomiast na możność samodzielnego i skutecznego wykonywania praw autorskich” (zob. J. Barta, R. Markiewicz, Komentarz do art. 8 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. J. Barta, R. Markiewicz, LEX 2011).

 

Co należy rozumieć pod pojęciem powstania praw autorskich?

 

Przepisy ustawy przyznają każdemu twórcy 2 zestawy uprawnień przysługujących w stosunku do każdego utworu:

  • uprawnienia osobiste (art. 16 pr. aut.): prawo do autorstwa utworu; oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo; nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania; decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności; nadzoru nad sposobem korzystania z utworu;
  • uprawnienia majątkowe (art. 17 pr. aut.): prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

 

Każdy autor posiada zatem monopol w zakresie decydowania, co dzieje się z jego utworem i czy chce czerpać profity materialne związane z tym, że taki utwór stworzył (co jest dość naturalne, zważywszy, że włożył wysiłek w jego powstanie). Tym samym wszystkie osoby trzecie są zobowiązane do szanowania jego praw i korzystania z utworu tak, jak autor sobie tego życzy, a w razie potrzeby — do zapłaty odpowiedniego wynagrodzenia na jego rzecz.

 

Tylko w specyficznych wypadkach prawa majątkowe powstają na rzecz innej osoby niż sam twórca — dzieje się tak na przykład w sytuacji, gdy utwór powstaje w ramach stosunku pracy (jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, pracodawca uzyskuje prawa majątkowe) albo jest utworem zbiorowym (wtedy prawa majątkowe do całości nabywa wydawca). Oprócz tego od 2005 r. w polskim prawie autorskim przyznano uczelniom wyższym pewne uprawnienia w tym zakresie; wynikają one z art. 15a pr. aut.:

„Art. 15a. Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Jeżeli uczelnia nie opublikowała pracy dyplomowej w ciągu 6 miesięcy od jej obrony, student, który ją przygotował, może ją opublikować, chyba że praca dyplomowa jest częścią utworu zbiorowego”.

 

Zgodnie zaś z art. 6 ust. 1 pr. aut. „Utworem opublikowanym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został zwielokrotniony i którego egzemplarze zostały udostępnione publicznie”.

 

Oznacza to, że uczelni wyższej z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej, ale wyłącznie przez 6 miesięcy. Jeżeli uczelnia nie wykona tego uprawnienia w przepisanym terminie — traci je.

 

Należy zauważyć, że nawet w przypadku skorzystania przez uczelnię z art. 15a pr. aut. studentowi przysługuje prawo do wynagrodzenia: „Mimo braku wyraźnego postanowienia przepisu w tym zakresie publikacja pracy studenckiej wymaga uiszczenia wynagrodzenia na rzecz jej autora (M. Czajkowska-Dąbrowska (w:) Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. J. Barta, R. Markiewicz, Warszawa 2011, s. 164)” (D. Flisak, Komentarz do art. 15a ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, LEX 2015).

 

Jak wynika z przytoczonego przepisu, uczelnia wyższa posiada tylko to jedno uprawnienie — twórca, czyli student, nie wyzbywa się zatem swoich praw autorskich, a w szczególności nie traci prawa do wynagrodzenia. Jakiekolwiek dodatkowe uprawnienia uczelnia może zyskać tylko poprzez:

  • unormowanie tych kwestii w aktach wewnętrznych, np. regulaminie odbywania studiów, regulaminie korzystania z własności intelektualnej etc.;
  • w drodze umowy ze studentem.

 

Warto zauważyć, że klauzula w regulaminie może być uznana za klauzulę niedozwoloną — tak przyjął Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 4 kwietnia 2006 r., sygn. XVII AmC 48/05, na mocy którego do rejestru klauzul niedozwolonych trafiło postanowienie o następującej treści: „Student przenosi na Uczelnię autorskie prawa majątkowe do swojej pracy dyplomowej (licencjackiej, inżynierskiej lub magisterskiej) przygotowanej w ramach studiów realizowanych w SWSPiZ. Przeniesienie praw autorskich następuje nieodpłatnie na wszystkich polach eksploatacji, określonych w art. 50 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych”.

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów HTMLi atrybutów: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>