Rozwiązanie nieformalnej spółki cywilnej

Spółka cywilna jest jedyną formą spółki przewidzianą przepisami Kodeksu cywilnego z dnia 23 kwietnia 1964 r. (t. j. Dz. U. 2017 poz. 459, z późn. zm. — dalej: k.c.) i niewystępującą w Kodeksie spółek handlowych z dnia 15 września 2000 r. (t. j. Dz. U. 2016 poz. 1578, z późn. zm.). Przepisy dotyczące spółki cywilnej można znaleźć w art. 860-875 k.c.. Zgodnie z art. 860 § 1 k.c., przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Umowa taka powinna być stwierdzona pismem.

 

Na początek chciałabym zasygnalizować, że wbrew temu, co mogłoby się wydawać, spółka cywilna może funkcjonować nawet pomimo niezawarcia jej na piśmie. Forma pisemna dla umowy spółki została zastrzeżona wyłącznie pod rygorem dowodowym, a nie rygorem nieważności: „Umowa spółki powinna być stwierdzona pismem” (art. 860 § 2 k.c.). Wskazanie konkretnego rygoru dla niezachowania formy przez ustawodawcę przynosi konkretne skutki prawne: w przypadku, gdy mamy rygorem nieważności, brak wymaganej formy powoduje nieważność czynności — tak jest np. przy sprzedaży domu: jeżeli dom zostanie sprzedany ustnie albo w zwykłej formie pisemnej, własność nie przejdzie na nabywcę, bo ustawodawca wymaga formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Inaczej jest w przypadku rygoru dowodowego — tutaj sama czynność prawna jest jak najbardziej ważna i skuteczna, tylko w razie ewentualnego skierowania sprawy do sądu mogą pojawić się trudności w przeprowadzaniu dowodów związanych z czynnością zawarcia umowy spółki cywilnej, choć też nie zawsze, jeżeli występuje jakiś wyjątek:

„Art. 74. § 1. Zastrzeżenie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej bez rygoru nieważności ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Przepisu tego nie stosuje się, gdy zachowanie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej jest zastrzeżone jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej.

  • 2. Jednakże mimo niezachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo fakt dokonania czynności prawnej jest uprawdopodobniony za pomocą dokumentu.
  • 3. Jeżeli forma pisemna, dokumentowa albo elektroniczna jest zastrzeżona dla oświadczenia jednej ze stron, w razie jej niezachowania dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania tej czynności jest dopuszczalny także na żądanie drugiej strony.
  • 4. Przepisów o skutkach niezachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami”.

 

Mienie wykorzystywane w działalności gospodarczej prowadzonej przez spółkę de facto cały czas jest mieniem należącym bezpośrednio do wspólników, nie zaś do spółki. W dodatku ustawodawca postanowił, że w trakcie trwania spółki cywilnej wszystkie przedmioty majątkowe będą obejmowane specyficzną formą współwłasności łącznej (bezudziałowej). Konsekwencją istnienia takich stosunków własnościowych jest to, że wspólnik nie jest uprawniony do rozporządzania swoim udziałem. Ograniczenia te wynikają bezpośrednio z art. 863 k.c.:

„Art. 863. § 1. Wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku.

  • 2. W czasie trwania spółki wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku wspólników.
  • 3. W czasie trwania spółki wierzyciel wspólnika nie może żądać zaspokojenia z jego udziału we wspólnym majątku wspólników ani z udziału w poszczególnych składnikach tego majątku”.

 

A zatem zgodnie z art. 863 § 1 k.c. w trakcie trwania spółki cywilnej wspólnik nie może:

  • rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku.
  • domagać się podziału wspólnego majątku wspólników,

 

może za to domagać się podziału i wypłaty zysków z końcem każdego roku obrachunkowego (art. 868 § 2 k.c.).

 

I jeszcze jedno zastrzeżenie: spółka to nie przedsiębiorstwo. To nie są pojęcia tożsame. Przedsiębiorstwo stanowi ono po prostu pewien zorganizowany kompleks majątkowy, który może być zbywany na podobnej zasadzie, jak inne rzeczy. Definicję „przedsiębiorstwa” można znaleźć w art. 551 k.c., zgodnie z którym:

„Art. 551. Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.

Obejmuje ono w szczególności:

1)   oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);

2)   własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;

3)   prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;

4)   wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;

5)   koncesje, licencje i zezwolenia;

6)   patenty i inne prawa własności przemysłowej;

7)   majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;

8)   tajemnice przedsiębiorstwa;

9)   księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej”.

 

A zatem — spółka cywilna to umowa pomiędzy wspólnikami. Przedsiębiorstwo to zespół składników majątkowych i niemajątkowych wykorzystywanych w działalności gospodarczej.

 

Pomimo ustnej formy może dojść do zawarcia spółki cywilnej pomiędzy dwoma osobami, o ile:

  • ustalą wspólny cel gospodarczy;
  • wniosą wkłady;
  • dzielą się zyskami i stratami.

 

Sposoby ustania bytu prawnego spółki cywilnej są różne. Można to zrobić poprzez:

  • wypowiedzenie udziałów w spółce cywilnej i pozostanie w niej jednego wspólnika;
  • zawarcie porozumienia o rozwiązaniu spółki cywilnej (rozwiązanie umowy spółki cywilnej za porozumieniem stron);
  • rozwiązanie spółki cywilnej przez sąd.

 

Najkorzystniejszą opcją jest zakończenie bytu prawnego spółki cywilnej poprzez zawarcie porozumienia pomiędzy wszystkimi dotychczasowymi wspólnikami o rozwiązaniu spółki cywilnej. Można to zrobić w dowolnym momencie, wyznaczając określoną datę ustania bytu prawnego spółki. Warunkiem pozostaje jednak osiągnięcie konsensusu pomiędzy zainteresowanymi. W takim przypadku nie istnieje ryzyko sporu pomiędzy wspólnikami i można zakończyć stosunki prawne w najbardziej klarowny sposób.

 

Niezależnie od tego, czy zostaną złożone wypowiedzenia czy zawarte porozumienie o rozwiązaniu spółki cywilnej nastąpi diametralna zmiana w odniesieniu do przedsiębiorstwa, które zostało stworzone w ramach spółki cywilnej.

 

Przyniesie to ten skutek, że składniki majątkowe — a więc przede wszystkim przedsiębiorstwo — przestaną być objęte współwłasnością łączną, która jest kłopotliwa ze względu na zakazy, o jakich pisałam wcześniej, a staną się zwyczajną współwłasnością ułamkową, która jest znacznie elastyczniejsza. Wynika to z art. 875 k.c.:

„Art. 875. § 1. Od chwili rozwiązania spółki stosuje się odpowiednio do wspólnego majątku wspólników przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów poniższych.

  • 2. Z majątku pozostałego po zapłaceniu długów spółki zwraca się wspólnikom ich wkłady, stosując odpowiednio przepisy o zwrocie wkładów w razie wystąpienia wspólnika ze spółki.
  • 3. Pozostałą nadwyżkę wspólnego majątku dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w zyskach spółki”.

 

„Art. 871. § 1. Wspólnikowi występującemu ze spółki zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki do używania, oraz wypłaca się w pieniądzu wartość jego wkładu oznaczoną w umowie spółki, a w braku takiego oznaczenia – wartość, którą wkład ten miał w chwili wniesienia. Nie ulega zwrotowi wartość wkładu polegającego na świadczeniu usług albo na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika.

  • 2. Ponadto wypłaca się występującemu wspólnikowi w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w którym występujący wspólnik uczestniczył w zyskach spółki”.

 

Co to oznacza?

 

Po pierwsze, po likwidacji spółki cywilnej należy w pierwszej kolejności zapłacić wszystkie długi — nie wolno tego elementu pominąć, przechodząc do dalszych rozliczeń.

 

Po drugie, jeżeli wspólnicy wnieśli wkłady, np. w pieniądzu lub w naturze, należy im je zwrócić.

 

Po trzecie, należy rozliczyć zyski wypracowane przed likwidacją spółki cywilnej, jeżeli nie zostały wcześniej wypłacone zgodnie z przyjętymi zasadami.

 

W sytuacji, gdy po dokonaniu powyższych działań pozostanie jeszcze jakiś majątek, np. w postaci wspólnie stworzonego przedsiębiorstwa, to ten majątek staje się współwłasnością ułamkową wszystkich byłych wspólników. Współwłasność ułamkowa polega na tym, że mamy rzecz X, a każdy współwłaściciel posiada w niej określony udział, np. 20% — czegoś takiego nie ma w czasie trwania spółki cywilnej, gdy trwa współwłasność łączna (bezudziałowa).

 

Przepisy dotyczące współwłasności są zawarte w art. 195-221 Kodeksu cywilnego. W odniesieniu do współwłasności ułamkowej istnieje możliwość jej trwałego zniesienia i rozliczenia, co porządkuje raz na zawsze stosunki prawne związane z rzeczą i prowadzeniem działalności gospodarczej:

  • w drodze porozumienia między współwłaścicielami;
  • na drodze sądowej — przez wystąpienie przez współwłaściciela do sądu z odpowiednim wnioskiem.

 

Przepisy regulujące zniesienie współwłasności są następujące:

„Art. 210. § 1. Każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Uprawnienie to może być wyłączone przez czynność prawną na czas nie dłuższy niż lat pięć. Jednakże w ostatnim roku przed upływem zastrzeżonego terminu dopuszczalne jest jego przedłużenie na dalsze lat pięć; przedłużenie można ponowić.

  • 2. Zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej oraz gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów ustawy, o której mowa w art. 166 § 3, następuje z uwzględnieniem przepisów tej ustawy.

 

Art. 211. Każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.

 

Art. 212. § 1. Jeżeli zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne. Przy podziale gruntu sąd może obciążyć poszczególne części potrzebnymi służebnościami gruntowymi.

  • 2. Rzecz, która nie daje się podzielić, może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
  • 3. Jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia. W razie rozłożenia dopłat i spłat na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać lat dziesięciu. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd na wniosek dłużnika może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych”.

 

A zatem równo w drodze umowy, jak i na drodze sądowej są możliwe 3 opcje:

  • można podzielić rzecz wspólną pomiędzy współwłaścicieli — każdy dostaje „kawałek”;
  • można przyznać rzecz tylko jednemu współwłaścicielowi — on spłaca pozostałych;
  • można sprzedać rzecz osobie trzeciej i uzyskaną cenę podzielić pomiędzy współwłaścicieli.

 

W związku z powyższym jeżeli nie występuje między wspólnikami spór i wspólnicy potrafią się między sobą „dogadać”, najlepszą opcją jest zawarcie umowy o zniesienie współwłasności przedsiębiorstwa w ten sposób, że:

  • jeden ze wspólników dostaje przedsiębiorstwo na własność i staje się jego wyłącznym właścicielem;
  • pozostali wspólnicy, którzy rezygnują z posiadania przedsiębiorstwa, otrzymują spłaty swojej części w wyznaczonym terminie.

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów HTMLi atrybutów: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>